Tơ tằm là gì?
Tơ tằm là loại sợi tự nhiên được lấy từ kén của con tằm. Nhiều người vẫn thường dùng “tơ tằm” và “lụa tơ tằm” thay thế cho nhau, nhưng thực chất đây là hai khái niệm khác nhau: tơ tằm là nguyên liệu thô, còn lụa tơ tằm là thành phẩm – sợi hoặc vải hoàn chỉnh được tạo ra sau khi tơ đã trải qua toàn bộ quy trình sản xuất.
Để hiểu vì sao lụa tơ tằm có giá thành cao, chỉ cần nhìn vào con số: một chiếc kén tằm trung bình cho ra từ 900 đến 1500 mét tơ liên tục, nhưng để thu hoạch được nửa kilogram tơ, cần đến 2.000 đến 3.000 kén – tương đương với từng đó con tằm. Đó là lý do những sản phẩm từ lụa tơ tằm luôn được định giá cao hơn các loại vải thông thường trên thị trường.
Nguồn gốc và lịch sử tơ tằm
Nghề nuôi tằm bắt nguồn từ Trung Quốc thời tiền sử. Một số bằng chứng khảo cổ cho thấy các sản phẩm tơ lụa đã xuất hiện từ khoảng năm 6500 trước Công nguyên, dù nghề nuôi tằm có hệ thống chỉ được xác định vào khoảng năm 3000 đến 4000 TCN. Từ đó, nghề dần lan rộng sang Nam Á, Ấn Độ, Địa Trung Hải và Tây Âu.
Trong nhiều thế kỷ, triều đình Trung Hoa giữ bí mật tuyệt đối về quy trình sản xuất tơ lụa. Nhờ sự độc quyền đó, lụa được đặt ngang hàng với vàng — thứ xa xỉ phẩm chỉ dành riêng cho vua chúa và tầng lớp quý tộc. Đến thế kỷ 2 TCN, lụa trở thành phương tiện trao đổi quốc tế có giá trị nhờ sự mở rộng giao thương, từ đó hình thành nên “Con đường tơ lụa” trải dài từ Trung Quốc qua Trung Á sang đến châu Âu.
Tại Việt Nam, nghề trồng dâu nuôi tằm cũng có lịch sử lâu đời không kém. Nghề bắt đầu từ thời kỳ Hùng Vương, với công chúa Thiều Hoa — con gái Vua Hùng thứ 6 — được tôn là Tổ nghề dệt lụa Việt Nam. Từ thời phong kiến, những làng nghề lụa như Vạn Phúc (Hà Đông) hay Mã Châu (Quảng Nam) đã được hình thành và vẫn được gìn giữ đến tận ngày nay. (Internal link bài “Các làng nghề tơ tằm truyền thống tại Việt Nam”)
Thành phần cấu tạo của sợi tơ tằm
Sợi tơ tằm là một cấu trúc protein tự nhiên phức tạp, gồm hai thành phần protein chính cùng một số hợp chất hữu cơ và vô cơ khác.
Fibroin là phần lõi sợi cứng bên trong, chiếm khoảng 70 đến 80% thành phần — đây là yếu tố quyết định toàn bộ các đặc tính quan trọng của tơ tằm, từ độ bền, độ dẻo cho đến độ bóng tự nhiên đặc trưng. Sericin là lớp keo bọc bên ngoài lõi fibroin, chiếm khoảng 20 đến 30%, có chức năng gắn kết các sợi tơ lại với nhau để tạo nên cấu trúc kén vững chắc.
Ngoài ra, sợi tơ còn chứa một lượng nhỏ các chất béo, sáp hữu cơ và các hợp chất khác, chiếm khoảng 1 đến 3% tổng thành phần.
Đặc tính nổi bật của tơ tằm
Trong thế giới tơ lụa, tơ tằm được mệnh danh là “nữ hoàng của các loại sợi” bởi những đặc tính khó tìm thấy ở bất kỳ chất liệu nào khác.
Độ bóng tự nhiên
Lõi sợi tơ tằm có hình dạng ba cạnh cong gần giống hình tam giác. Chính cấu trúc lăng kính đặc biệt này khiến sợi tơ phản chiếu ánh sáng ở nhiều góc độ khác nhau, tạo nên độ óng ánh tự nhiên, thứ mà không loại vải nhân tạo nào có thể mô phỏng hoàn toàn.
Khả năng điều hòa nhiệt độ
Tơ tằm nổi tiếng với đặc tính “mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông”. Sở dĩ có được điều này là nhờ cấu trúc xốp của sợi tơ – gồm nhiều sợi nhỏ xếp song song, tạo ra các khoảng trống siêu nhỏ chứa không khí bên trong. Lớp không khí đó vừa ngăn hơi nóng từ môi trường bên ngoài xâm nhập vào cơ thể, vừa giữ lại hơi ấm của cơ thể trong thời tiết lạnh.
Thấm hút tốt và kháng khuẩn tự nhiên
Sericin trong sợi tơ tằm chứa các hợp chất kháng khuẩn tự nhiên. Dù phần lớn sericin được loại bỏ trong quá trình ươm tơ để lụa mềm mại hơn, lượng nhỏ còn lại vẫn đủ để duy trì đặc tính kháng khuẩn nhất định. Bên cạnh đó, fibroin chứa nhiều axit amin ưa nước, giúp lụa tơ tằm có khả năng thấm hút mồ hôi tốt hơn nhiều loại vải thông thường.
Dễ nhăn và kỵ ẩm
Khác với sợi polymer nhân tạo được định hình bằng nhiệt để giữ độ phẳng, tơ tằm là sợi tự nhiên có độ biến dạng cao. Một khi vải đã nhăn, các phân tử trong sợi tơ khó tự kéo về vị trí ban đầu. Tương tự, dù có khả năng thấm hút mồ hôi tốt, độ ẩm cao kéo dài lại có thể làm suy yếu cấu trúc sợi và giảm độ bền của lụa, khiến vải dễ rách hơn.
Cách phân biệt tơ tằm thật và lụa pha
Thị trường lụa tơ tằm hiện nay không thiếu hàng pha và hàng giả — phổ biến nhất là loại pha tỷ lệ 30% tơ tằm với 70% sợi khác hoặc ngược lại, được xử lý bằng kỹ thuật dệt nhuộm công nghiệp khiến người mua khó phân biệt bằng mắt thường. Dưới đây là bốn cách kiểm tra đơn giản và hiệu quả nhất.
Đốt thử
Đây là cách chính xác và trực diện nhất. Lụa tơ tằm thật khi đốt sẽ có mùi khét giống tóc cháy — cháy chậm, không bùng lửa lớn, tro màu đen xốp và tan vụn khi bóp nhẹ. Ngược lại, lụa pha hoặc lụa giả sẽ phát ra mùi hắc nồng của nhựa cháy và co lại như đốt nylon.
Quan sát dưới ánh sáng
Lụa tơ tằm thật có độ óng ánh đa chiều, xoay tấm vải theo các góc khác nhau, độ bóng thay đổi linh hoạt và dịu nhẹ, không bị chói hay phản quang đều như lụa pha.
Vò vải
Nắm chặt góc vải rồi buông ra, lụa tơ tằm thật sẽ để lại các nếp nhăn tự nhiên. Lụa pha và lụa giả thường phẳng trở lại ngay lập tức hoặc gần như không có hoặc rất ít nếp nhăn.
Cảm giác khi chạm
Bề mặt lụa tơ tằm thật mềm, mịn, mượt và có độ ấm nhẹ khi chạm tay. Lụa pha hoặc lụa giả thường trơn trượt rõ rệt, mát lạnh kiểu nylon và có cảm giác bí, kém thoáng hơn rõ rệt.
Ứng dụng của tơ tằm trong đời sống
Bản chất là một loại sợi tự nhiên cao cấp, tơ tằm xuất hiện trong đời sống ở nhiều lĩnh vực khác nhau, không chỉ giới hạn trong thời trang.
Thời trang và trang phục
Nhờ độ bóng tự nhiên, độ mềm mại và khả năng điều hòa nhiệt độ, tơ tằm từ lâu đã trở thành chất liệu mặc định cho các sản phẩm may mặc cao cấp. Nhiều trang phục truyền thống nổi tiếng của châu Á được dệt từ lụa tơ tằm như Áo dài Việt Nam, Hanbok Hàn Quốc, Kimono Nhật Bản hay Hán phục Trung Quốc. Ngoài trang phục, tơ tằm còn là chất liệu chủ lực của nhiều phụ kiện thời trang như khăn choàng, cà vạt và những loại khăn ruy băng
Làm đẹp và chăm sóc da
Hai protein chính trong tơ tằm — fibroin và sericin — đang là thành phần được các thương hiệu mỹ phẩm cao cấp khai thác mạnh. Sericin được giải phóng khi ngâm kén tằm trong nước có khả năng tẩy tế bào chết và làm mịn da. Còn các sản phẩm mặt nạ dưỡng da từ tơ tằm được đánh giá cao nhờ khả năng thẩm thấu sâu, kích thích sản sinh collagen và chống lão hóa hiệu quả.
Y tế
Fibroin tự nhiên có độ tương thích cực cao với cơ thể người — đây là lý do tơ tằm đang cách mạng hóa một số ứng dụng y tế. Sau khi được xử lý loại bỏ lớp keo sericin, sợi tơ tằm trở thành chỉ khâu phẫu thuật có độ bền cao, khả năng kháng khuẩn tốt, không gây kích ứng mô và có thể tự tiêu sau khi vết thương lành, khiến nó trở thành lựa chọn lý tưởng trong nhiều ca phẫu thuật.
Đồ dùng phòng ngủ
Nhờ đặc tính thấm hút và kháng khuẩn, các sản phẩm đồ ngủ từ lụa tơ tằm như chăn ga gối đệm hay mặt nạ ngủ ngày càng phổ biến. Lụa tơ tằm giúp da hô hấp tốt hơn, duy trì độ ẩm tự nhiên và mang lại chất lượng giấc ngủ được cải thiện rõ rệt so với các chất liệu thông thường.
Nghệ thuật
Tơ tằm còn là chất liệu nền cho tranh lụa – thể loại nghệ thuật truyền thống mà các họa sĩ vẽ trực tiếp trên nền vải thay vì giấy hay canvas, nổi bật ở Việt Nam có họa sĩ Nguyễn Phan Chánh, người sử dụng vải lụa tơ tằm làm tranh trong hầu hết các tác phẩm của ông. Bề mặt bóng tự nhiên của tơ tằm làm nét vẽ trở nên sống động và có chiều sâu hơn hẳn trên bất kỳ chất liệu nào khác.
Ngoài ra, hiện nay ở Việt Nam còn có TrungDinhSilk là thương hiệu thời trang áo dài và nghệ thuật lụa thủ công cao cấp tại Việt Nam. Thương hiệu tiên phong trong kỹ thuật nhuộm ombre và vẽ tay độc bản trên chất liệu lụa tơ tằm mang đến những sản phẩm đậm chất văn hóa Việt Nam.
Vì sao MsKÉN chọn tơ tằm làm chất liệu chủ đạo
Khi bắt đầu xây dựng MsKÉN, câu hỏi về chất liệu không phải là “loại vải nào rẻ nhất” hay “loại vải nào được ưa chuộng nhất”, mà là “loại vải nào thực sự tốt và xứng đáng cho người dùng” và Tơ tằm là câu trả lời chính xác nhất. MsKÉN luôn quan tâm đến sức khỏe khách hàng giống như quan tâm đến sức khỏe của các bạn nhân viên và chính MsKÉN.
Bên cạnh những sản phẩm hướng đến chất lượng sức khỏe, MsKÉN còn mong muốn mang đến những nét văn hóa độc đáo của Việt Nam, cũng như đưa các nghệ nh ân Việt đến gần hơn với bạn bè quốc tế.
Chúng tôi tin rằng mang những họa tiết cảm hứng từ văn hóa Việt vào trong sản phẩm của MsKÉN, là cách để những giá trị đó không chỉ được bảo tồn trong bảo tàng mà được sống trong đời sống thường ngày của người Việt.
