Một tấm lụa tơ tằm không phải đơn giản là “kéo tơ rồi dệt lại”. Để đi từ con tằm đến một tẩm vải lụa tơ tằm thành phẩm, nguyên liệu phải trải qua ít nhất 10 công đoạn liên tiếp, mỗi công đoạn đều có thể ảnh hưởng đến chất lượng của những công đoạn sau.
Hầu hết ở các công đoạn, chất lượng đầu ra phụ thuộc vào kỹ năng thủ công của người thợ. Đó cũng chính là lý do lụa tơ tằm không thể sản xuất hàng loạt theo công nghiệp hóa hoàn toàn.
Trồng dâu – Bước đầu của một tấm vải lụa
Tằm là loài ăn chuyên biệt theo nghĩa tuyệt đối, chúng chỉ ăn lá dâu tươi và không có nguyên liệu thay thế. Có nhiều thử nghiệm thay thế bằng những loại lá khác nhưng hầu như tất cả kết quả đều giống nhau, tằm không phát triển được hoặc chất lượng tơ nhả ra rất kém. Trong lá dâu có chứa 1 loại hợp chất có thể kích thích khứu giác và vị giác của tằm, khiến chúng chỉ nhận biết được lá dâu là thức ăn. Ngoài ra, lá dâu cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng tối ưu như protein, đường và nước, giúp tằm phát triển và nhả tơ đạt chất lượng cao nhất.
Mọi thứ trong quy trình sản xuất lụa tơ tằm đều xuất phát từ lá dâu. Nghĩa là trước khi nghĩ đến nuôi tằm, người thợ phải đảm bảo được nguồn lá dâu tươi sạch và ổn định. Đất trồng dâu cần giàu dinh dưỡng và cây dâu cần được chăm sóc thường xuyên để lá luôn mềm và giàu nước, đây là loại lá mà tằm non cần trong những tuần đầu tiên để cung cấp đủ lượng nước cho chúng phát triển nhanh. Lá dâu già, khô hoặc có dư lượng thuốc trừ sâu có thể làm tằm chết hàng loạt hoặc nhả tơ kém chất lượng.
Chính vì sự phụ thuộc tuyệt đối này, nghề trồng dâu và nghề nuôi tằm không thể tách rời. Hầu hết các hộ nuôi tằm đều phải tự canh tác vườn dâu của riêng mình, không thể hoàn toàn dựa vào nguồn lá dâu mua ngoài vì không kiểm soát được chất lượng và độ tươi.
Nuôi tằm – 25 ngày chăm sóc không ngừng nghỉ
Đây là công đoạn đòi hỏi sự duy trì liên tục. Vòng đời con tằm từ khi trứng nở đến lúc tằm nhả tơ kéo dài khoảng 25 ngày và trải qua 5 giai đoạn lột xác. Ở mỗi giai đoạn cần lượng thức ăn và độ ẩm nhiệt độ khác nhau.
Tằm vừa nở khoảng 3-4 ngày tuổi, thường gọi là tằm kiến, cần ăn lá dâu non cắt nhỏ, môi trường ẩm từ 25-27 độ C và độ ẩm cao. Càng về giai đoạn sau, tằm ăn càng nhiều. Ở giai đoạn cuối trước khi nhả tơ, một con tằm có thể ăn lượng lá dâu gấp nhiều lần trọng lượng cơ thể nó mỗi ngày để tích lũy năng lượng tối đa phục vụ cho việc nhả tơ tạo kén. Đây chính là nguồn gốc của câu nói dân gian “nuôi tằm ăn cơm đứng”, người nuôi phải thường xuyên cung cấp lá dâu tươi, không có giờ nghỉ cố định, ngày hay đêm.
Về giống tằm: tằm lưỡng hệ, loại chỉ sinh sản hai lần mỗi năm, cho ra tơ mịn hơn, sợi dài hơn và đều hơn so với tằm đa hệ, có thể nuôi nhiều vụ trong năm. Hầu hết lụa tơ tằm cao cấp đều đến từ giống tằm lưỡng hệ, dù năng suất thấp hơn. (internal link bài các loại giống tằm).
Ngoài ra, ở Bảo Lộc còn có 2 loại giống tằm. Đó là tằm đầu 7 và tằm đầu 9. Đây là 2 loại giống tằm sinh ra để giải quyết cho bài toán thay đổi thời tiết ở Việt Nam. Nếu chỉ có một giống tằm duy nhất, bà con nông dân sẽ gặp nhiều rủi ro khi thời tiết thay đổi theo mùa. Nói dễ hiểu, tằm đầu 7 là giống tằm sinh ra để thích nghi với môi trường nóng và tằm đầu 9 ngược lại (thích nghi với môi trường lạnh).
Thu hoạch kén – Thời điểm vàng không thể bỏ lỡ
Sau khoảng 25 ngày cho tằm ăn lá dâu, tằm bắt đầu lên né (khung gỗ để tằm bám vào để nhả tơ). Tằm nhả tơ liên tục trong 3-4 ngày, sau đó, tằm sẽ nằm im trong kén khoảng 6-7 ngày để hóa nhộng và đây là thời điểm vàng để thu hoạch kén. Lúc này cấu trúc của kén đã được định hình chắc chắn và đạt độ cứng tiêu chuẩn.
Kénkén được chọn để ươm tơ cần đạt những tiêu chuẩn nhất định như màu sắc đồng đều, hình dạng đều đặn, bềbè mặt chắc và không có vết thủng. Những chiếc kén bị méo, vỏ mòng hay có đốm bất thường sẽ bị loại.
Sấy kén
Sau khi kén được thu hoạch, con nhộng bên trong kén vẫn còn sống. Nếu không sấy kịp, nhộng sẽ tiếp tục phát triển và hóa bướm sau khoảng 10-14 ngày và phá hủy kén từ bên trong, lúc đó chiếc kén sẽ không kéo được sợi tơ dài liên tục, tương đương với việc chiếc kén đó sẽ mất đi giá trị. Vì vậy, kén phải được sấy khô sau khi thu hoạch để ngăn sự sống con nhộng bên trong và giữ nguyên cấu trúc của sợi tơ.
Hiện nay trên thị trường có các phương pháp sấy kén khác nhau như dùng lò sấy thủ công, đây là cách làm truyền thống của các hộ nuôi tằm nhỏ lẻ, tự xây lò gạch và dùng nhiệt từ củi than hoặc bếp ga. Ngoài ra, còn có các phương pháp sấy bằng máy nhiệt gió và bơm nhiệt, là 2 phương pháp sử dụng máy móc để kiểm soát được nhiệt độ và độ ẩm, khiến cho chất lượng kén sau khi sấy vẫn được giữ nguyên.
Công đoạn này còn ảnh hưởng trực tiếp và quyết định đến chất lượng hiệu suất của quá trình ươm tơ. Nếu kén sấy sai cách, lớp keo sericin trên vỏ kén sẽ bị biến tính, dẫn đến khô cứng và sợi tơ có thể bị đứt quãng.
Bên cạnh phương pháp sấy, người nông dân đã có phương pháp cấp đông kén thay thế. Đây là kỹ thuật sử dụng nhiệt độ cực thấp để làm đóng băng và ngăn cho nhộng bên trong kén hoạt động. Phương pháp này thay cho sấy nóng truyền thống nhằm giữ nguyên chất lượng gốc của tơ, giúp bảo vệ sợi tơ không bị nhiệt độ cao làm khô giòn hay gãy tơ.
Nấu kén và ươm tơ – Công đoạn kỳ công nhất
Ươm tơ là công đoạn đòi hỏi kỹ năng tay nghề cao nhất của người thợ. Trước khi ươm, kén được ngâm hoặc nấu trong nước nóng khoảng 70-80 độ C. Lúc này lớp keo sericin sẽ tan chảy và bao quanh sợi tơ, đóng vai trò là chất kết dính và chất bôi trơn để người thợ có thể dễ dàng rút sợi tơ dài từ vỏ kén một cách liên tục mà không làm sợi bị rối hay đứt quãng.
Khi kén ở trong nước đủ mềm, người thợ sẽ tìm đầu sợi tơ rồi kéo ra liên tục. Sợi tơ từ một chiếc kén rất mảnh để có thể dệt nên thông thường người thợ phải dùng từ 8-10 chiếc kén cùng lúc để ghép các sợi lại với nhau tạo thành một sợi tơ thô có độ dày phù hợp cho việc dệt vải. Sợi tơ được kéo ra theo cách này gọi là tơ filament, là loại tơ chất lượng cao nhất.
Ở giai đoạn này, tỷ lệ hao hụt lên đến 80%, 1 kg kén chỉ thu được khoảng 200 gram tơ filament. Phần còn lại là nước, sericin tan ra trong quá trình nấu và những đoạn tơ đứt. Đây là một trong những lý do chính khiến lụa tơ tằm có giá thành cao
Se sợi
Hay còn gọi là xoắn sợi, là quá trình xoắn hai hay nhiều sợi đơn lại với nhau để tạo thành một sợi lớn hơn, bền chắc hơn và ổn định hơn nhằm phục vụ cho công đoạn dệt vải hoặc may mặc.
Sợi tơ đơn lẻ từ kén rất mảnh và yếu. Khi được xoắn lại với nhau các sợi đơn bám chặt vào nhau, giúp sợi thành phẩm chịu được lực căng lớn của máy dệt mà không bị đứt. Ngoài ra, se sợi còn giúp cho các sợi tơ nhỏ không bị bung ra hoặc tưa ra khi ma sát, hạn chế xù lông trong quá trình dệt.
Không chỉ vậy, công đoạn se sợi còn quyết định đến tính chất của tấm vải sau này. Điều đó phụ thuộc vào số lần xoắn trên mỗi mét vải, còn gọi là độ xe. Sợi xe ít vòng xoắn hay còn gọi là độ xe thấp cho ra vải mềm, nhẹ và có độ rủ tốt, rất phù hợp cho các loại lụa Habotai hay lụa satin. Ngược lại, sợi xe nhiều vòng xoắn hay còn gọi là độ xe cao, tạo ra vải có kết cấu cứng hơn, bề mặt có vân nhẹ, đây là đặc trưng của lụa crepe. Đây chính là lý do vì sao cùng là lụa tơ tằm nhưng cầm trên tay lại có cảm giác hoàn toàn khác nhau.
Khử keo sericin – Bước chuyển hóa tấm vải thô thô thành sản phẩm vải lụa mềm óng
Hay còn gọi là chuội tơ tằm, công đoạn nấu lụa, tẩy keo. Đây là quá trình loại bỏ hoàn toàn hoặc một phần lớp keo sericin bao bọc xung quanh lõi sợi tơ tằm bằng cách nấu vải trong dung dịch nước nóng có chứa xà phòng hoặc enzyme sinh học.
Sau giai đoạn se sợi, sợi tơ còn keo rất khỏe nên các người thợ sẽ tận dụng điều đó để dệt tải vải thô. Tấm vải thô thường thâm xỉn do lớp keo sericin khô cứng lại và rất thô ráp. Những điều này khiến cho lụa tơ tằm sẽ không thể đạt được những đặc tính cao cấp vốn có của nó nếu không khử keo sericin. Ngoài ra, khi khử lớp keo sericin sẽ giúp cho tấm vải bắt màu nhuộm tốt và đều màu hơn.
Công đoạn này có thể được thực hiện ở các thời điểm khác nhau tùy thuộc vào loại vải lụa muốn sản xuất. Thông thường người ta sẽ khử keo sau khi dệt xong tấm vải. Nhưng đối với một số loại vải lụa như gấm hoặc jacquard sẽ phải khử keo trước khi dệt vải, vì cấu trúc dệt của 2 loại vải này sử dụng các sợi chỉ màu khác nhau để tạo hoa văn trực tiếp trên khung dệt nên việc khử keo sau khi dệt có thể làm lem màu hoặc phai màu hoa văn.
Nhuộm màu
Lụa có thể được nhuộm ở ba giai đoạn khác nhau, mỗi cách tạo ra kết quả thẩm mỹ riêng. Nhuộm sợi trước khi dệt cho phép tạo ra các hoa văn đa màu phức tạp ngay trong cấu trúc vải, đây là cách tạo ra lụa jacquard nhiều màu. Nhuộm vải sau khi dệt là cách phổ biến nhất, cho màu đồng đều trên toàn bộ tấm vải. Nhuộm lại sản phẩm đã hoàn thiện thường dùng để tạo hiệu ứng đặc biệt hoặc chỉnh sửa màu sắc.
Về loại thuốc nhuộm, lụa tơ tằm có khả năng hấp thụ cả thuốc nhuộm tự nhiên (từ thực vật, khoáng chất) lẫn thuốc nhuộm hóa học tổng hợp. Thuốc nhuộm tự nhiên như củ nâu, lá bàng, chàm, mặc nưa, tạo ra màu sắc trầm ấm, sâu và an toàn tuyệt đối cho da, nhưng tốn nhiều thời gian và công sức hơn. Thuốc nhuộm hóa học cho màu sắc phong phú và đồng đều hơn nhưng cần kiểm soát chặt để không ảnh hưởng đến độ bền và an toàn của sản phẩm.
Bản chất sợi tơ tằm là xơ protein tự nhiên, có cấu trúc xốp nên ăn màu rất nhanh nhưng giữ màu lại kém hơn so với các loại sợi tổng hợp. Nên để màu nhuộm trên lụa tơ tằm được lâu hơn, cần có những bước giữ màu như ngâm vải lụa tơ tằm trong giấm hoặc muối trong 5-10 phút. Tính acid trong giấm và muối sẽ trung hòa lượng kiềm còn sót lại trong vải sau quá trình nhuộm, ngăn cho màu không bị hòa tan hay loang lỗ (kiềm là một chất cần có trong công đoạn nhuộm vải, giúp màu bám tốt hơn).
MSKÉN và cam kết với từng công đoạn
MsKÉN luôn quan niệm rằng, hiểu về quy trình sản xuất không chỉ là cung cấp kiến thức về kỹ thuật mà còn giúp đưa ra được quyết định mua sắm tốt hơn. Những sản phẩm từ MsKÉN luôn được chăm chút và thực hiện qua từng công đoạn một cách nghiêm ngặt, từ con tằm đầu tiên đến đường viền tay cuối cùng.
Các sản phẩm từ MsKÉN luôn cam kết về chất lượng lụa và được lấy từ nguồn hàng tơ tằm Bảo Lộc. Các dòng thuốc nhuộm luôn được nhập khẩu từ Mỹ và Pháp đảm bảo chất lượng an toàn cho da. Các sản phẩm luôn được đi kiểm duyệt trước khi bán ra cho khách hàng. Bởi vì mỗi sản phẩm làm ra không chỉ được bán cho khách hàng mà còn được chính MsKÉN tin dùng.
