Lụa tơ tằm từ lâu đã được mệnh danh là “nữ hoàng của các loại vải”, không phải danh hiệu tự phong, mà là sự thừa nhận của cả ngành dệt may thế giới dành cho một loại sợi sở hữu độ bóng tự nhiên và cảm giác mềm mại khó tìm thấy ở bất kỳ chất liệu nào khác. Nhưng đi kèm với chất lượng đó luôn là một mức giá không hề thấp. Vậy điều gì thực sự tạo nên mức giá ấy? Bài viết này sẽ bóc tách chi tiết những lý do vì sao lụa tơ tằm thường có giá thành cao hơn hầu hết các loại vải khác trên thị trường.
Số lượng kén cần thiết để tạo ra một sản phẩm
Để hiểu vì sao lụa tơ tằm đắt, trước hết cần nhìn vào con số nguyên liệu đầu vào. Để thu được 1 kg tơ thô, người thợ cần đến khoảng 8 kg kén tươi, tương đương với 5.000 kén tằm. Và đó mới chỉ là tơ thô, chưa phải thành phẩm.
Để dệt được 1 mét vải lụa tơ tằm thông thường, cần từ 500 đến 900 kén; với các dòng lụa dày cao cấp hơn, con số có thể lên đến 2.000 đến 3.000 kén cho mỗi mét vải. Để làm ra được một chiếc kén phải mất đến nhiều tuần chăm sóc, đó chính là lí do, ngay cả trước khi một tấm vải được dệt ra, chi phí nguyên liệu đầu vào đã ở mức “không thể so sánh” với bất kỳ loại sợi công nghiệp nào trên thị trường.
Quy trình nuôi tằm đòi hỏi điều kiện khắt khe
Người xưa có câu “Nuôi lợn ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng”, câu nói ngắn gọn nhưng phác họa đúng sự tất bật của nghề chăn tằm. Tằm ăn liên tục cả ngày lẫn đêm, đòi hỏi người nuôi phải luôn có sẵn lá dâu tươi, Chính vì vậy, nghề nuôi tằm và nghề trồng dâu không thể tách rời, hầu hết các hộ nuôi tằm đều phải tự trồng dâu để chủ động hơn về nguồn thức ăn cho tằm.
Tằm là loài cực kỳ nhạy cảm với nhiệt độ, độ ẩm và vệ sinh môi trường. Phòng nuôi phải được duy trì sạch sẽ tuyệt đối, với nhiệt độ và độ ẩm ổn định. Đặc biệt, thời gian tằm nhả tơ tạo kén chỉ kéo dài từ 3-4 ngày, trong 6-7 ngày tiếp theo tằm sẽ nằm im trong kén – đây là thời điểm vàng để những người thợ phải hoàn thành việc ươm tơ trước khi con nhộng bên trong cắn kén chui ra, vì một khi kén bị cắt đứt, sợi tơ không còn liền mạch để kéo thành sợi dài và chiếc kén sẽ bị loại bỏ. Toàn bộ chi phí duy trì môi trường đặc thù này, cộng với công sức chăm sóc không ngừng nghỉ, là khoản đầu tư rất lớn mà người tiêu dùng ít khi nhìn thấy trong mức giá cuối cùng.
Chất lượng tơ tằm không chỉ phụ thuộc vào giống tằm hay kỹ thuật nuôi, mà còn gắn chặt với một yếu tố ít được nhắc đến là thời điểm trong năm. Kén tằm thường được thu hoạch vào các thời điểm mùa Xuân từ tháng 3-4 và mùa Thu từ tháng 9-11, vì đây là 2 thời điểm thời tiết mát mẻ và khô ráo, kén tằm thu hoạch vào 2 mùa này có chất lượng tơ cao nhất trong năm. Đây cũng là lí do vì sao Bảo Lộc được xem là thủ phủ tơ tằm cả nước.
Quy trình sản xuất hoàn toàn thủ công
Khác với hầu hết các loại sợi khác có thể thu hoạch và xử lý bằng máy móc, quy trình sản xuất tơ tằm đòi hỏi sự tỉ mỉ và khéo léo của bàn tay con người ở hầu hết các công đoạn. Từ ươm tơ, kéo sợi, dệt vải đến nhuộm và hoàn thiện. Mỗi bước đều cần đến đôi tay của người thợ lành nghề, không thể rút ngắn hay thay thế hoàn toàn bằng tự động hóa.
Chính sự phức tạp và tốn thời gian trong từng công đoạn đó khiến tơ tằm không thể sản xuất ồ ạt theo kiểu công nghiệp hóa, giữ cho sản lượng lụa tơ tằm trên toàn thế giới luôn ở mức giới hạn và mức giá tương ứng luôn cao hơn các loại vải sản xuất đại trà.
Nghề dệt lụa truyền thống khan hiếm người kế thừa
Dù những sản phẩm từ tơ tằm vẫn được rất nhiều người yêu thích, thu nhập của người thợ trong nghề lại không phản ánh đúng công sức họ bỏ ra. Quy trình dệt thủ công tốn nhiều thời gian, sự cạnh tranh gay gắt từ các loại vải công nghiệp giá rẻ, cùng với tình trạng người tiêu dùng phổ thông khó phân biệt lụa thật với lụa pha – tất cả khiến thị phần của những sản phẩm tơ tằm thực sự bị thu hẹp, và các cơ sở dệt truyền thống ngày càng khó ra hàng với mức giá tương xứng giá trị thực.
Với sự phát triển của toàn cầu hóa và sự ra đời của nhiều ngành nghề hiện đại, người trẻ ngày càng ít mặn mà với những công việc đòi hỏi học nghề lâu dài và thu nhập không tức thì. Lực lượng thợ chính trong ngành dệt lụa tơ tằm hiện nay chủ yếu là các nghệ nhân lớn tuổi và khi lớp người này dần về già mà thiếu thế hệ kế thừa, sản lượng lụa tơ tằm chất lượng cao sẽ ngày càng khan hiếm hơn. Đây không chỉ là bài toán kinh tế, mà còn là nguy cơ mất đi một phần di sản nghề thủ công mà người Việt đã gìn giữ qua hàng nghìn năm.
